Wyspy Cooka: Jaka jest nasza przeszłość

Oryginał dostępny w dniu www.ck

Okres przedeuropejski

Ocean-going canoe

WYSPIARZE z Wysp Cooka to prawdziwi Polinezyjczycy, najznamienitsi żeglarze Pacyfiku, podróżujący na wątłych łódeczkach, czujący się na oceanie jak w domu, którzy żeglowali na wskroś wielkich przestrzeni w poszukiwaniu nowych lądów i nowego życia. Podjęte przez tych ludzi epoki kamiennej podróże przyćmiewają wszystko czego dokonali w swych odkrywczych wojażach Portugalczycy, Hiszpanie, Brytyjczycy, Holendrzy i Francuzi. Przerost populacji na wielu z małych wysp Polinezji był podstawowym czynnikiem migracyjnym.
    Tradycja mówi, że taka właśnie była przyczyna ekspedycji Ru, z Tupua’i we francuskiej Polinezji, który wylądował na wyspach Aitutaki i Tangiia, również w Polinezji Francuskiej, jak się przyjmuje zawitał na Rarotonga około roku 800 n.e. Dowodem na to ma być stara droga Toi, zwana Ara metua która prowadzi naokoło większej części wyspy, a którą wybudowano około 1200 lat temu. Podobnie, północne wyspy archipelagu zostały najprawdopodobniej zasiedlone przez odkrywców z Samoa i Tonga. Jak zwykle, w przypadku większości migracji polinezyjskich, rozrost populacji i ograniczone surowce naturalne powodowały organizowanie wypraw w wielkich oceanicznych canoe wypełnionych zapasami, a najbardziej awanturnicze jednostki zachęcano do wyruszania w poszukiwaniu przestrzeni życiowej. Ten sposób migracji jest kontynuowany do dzisiaj na większości wysp Pacyfiku, jednakże przemieszczanie się pomiędzy wyspami podlega obecnie znacznie większym restrykcjom.
    Wyspiarze z Wysp Cooka są przekonani, że wielkie migracje Maorysów na Nową Zelandię rozpoczęły się już w piątym wieku n.e. Zazwyczaj przyjmuje się ze punktem startowym były Ngatangiia na wschodnim wybrzeżu Rarotonga, gdzie w otaczającej wyspę rafie otwiera się dogodna luka w najszerszym miejscu.

Wczesne kontakty europejskie

PISANA historia Wysp Cooka rozpoczyna się od wzmianki o zaoczeniu Pukapuka przez Hiszpana Alvaro de Mendaña w 1595 a następnie o lądowaniu na Rakahanga w 1606 innego hiszpańskiego odkrywcę, Pedro Quirosa. Brytyjczycy pojawili się w rejonie Pukapuka w 1764 r. i nazwali ją Wyspą Niebezpieczeństw (Danger Island) ponieważ nie byli w stanie na niej wylądować. Był to okres bardzo aktywnej eksploracji Pacyfiku, spowodowanej rywalizacją pomiędzy Wielką Brytanią a Francją o miano pierwszej potęgi morskiej.
   Pomiędzy rokiem 1773 a 1779 kapitan James Cook zaobserwował i wylądował na wielu wyspach południowej grupy, ale nigdy nie podpłynął na odległość wzroku do Rarotonga. Niesławny kapitan William Bligh z Bounty wylądował na Aitutaki w 1789 – przypisuje mu się zaimportowanie drzew paw paw na Wyspy Cooka – w kwietniu tegoż roku buntownicy z Bounty pojawili się w pobliżu Rarotonga, ale przeciwnie do powszechnego przekonania, prawdopodobnie na niej nie wylądowali. Cook nazwał te wyspy Hervey Islands. W rzeczywistości jednak nadał ta nazwę tylko pierwszej z odkrytych wysp – Manuae. Nazwa „Wyspy Cooka” została nadana im przez Rosjan i pojawiła się na rosyjskich mapach w pierwszych latach XIX wieku.
    Pierwsze oficjalne odkrycie Rarotonga dokonane zostało przez HMS Endeavour w październiku/listopadzie 1813 r. Pierwsze zanotowane lądowanie na wyspie dokonane zostało przez załogę HMS Cumberland w 1814 r. Była to handlowa ekspedycja z Australii i Nowej Zelandii a jej celem było znalezienie źródła drzewa sandałowego. Niestety, nie było go na Rarotonga. Zamiast tego, wybuchły zamieszki pomiędzy żeglarzami i mieszkańcami wyspy, w których obie strony zanotowały wielu zabitych, wśród nich, dziewczynę kapitana, niejaką Ann Butchers. Została ona zjedzona a jej kości pogrzebane na Muri, w pobliżu miejsca, w którym znajduje się dziś klub żeglarski. Przypadło jej więc w udziale wątpliwe wyróżnienie bycia jedyną biała kobietą zabitą i zjedzoną przez wyspiarzy Pacyfiku! 

Misjonarze

EMANCYPANTKI i rehabici zjawili się zaraz potem – jako misjonarze. John Williams z London Missionary Society wylądował na Aitutaki w 1821 r. Williams wykorzystał tahitańskich konwertytów, aby przekazać mieszkańcom Wysp Cooka „dobrą nowinę”, a ci zabrali się do pracy z wielkim entuzjazmem i osiągnęli znaczące sukcesy.  Williams został później zabity i zjedzony na Erromango w archipelagu Nowe Hebrydy, dzisiaj znanej jako Vanuatu, ale do tego czasu jego praca znalazła naśladowców a ewangelizacja zagościła na stałe w psychice mieszkańców.
   Wysiłek misjonarzy zakończył praktyki kanibalistyczne. Starali się oni również odgrodzić swoich wyspiarskich nawróconych od złych wpływów europejskich i amerykańskich marynarzy statków przybywających na wyspy oraz założyli szereg szkół, aby poprzez naukę języka pisanego umożliwić im samodzielną lekturę Pisma Świętego. Jednocześnie, umacniali oni ścisła kontrolę policyjną moralności i zachowań ludzkich, ocenianych przez nich jako wątpliwe. Jak wynika z zachowanych raportów, w 1900 r. wyspy takie jak Mangaia miały więcej niż 150 „policjantów” moralności szpiegujących i inwigilujących populację mniejszą niż 2000 mieszkańców. Amerykański podróżnik odwiedzający Managaie w 1863 r., E.H. Lamont, opisał zjadliwie styl życia pierwszego z białych misjonarzy, pana McGilla i jego żony.
   Powiedział on: “Oczywistym jest, że misjonarze Mórz Południowych mają możliwość zgromadzenia bogactwa i większego komfortu życia niż ich zubożali bracia w kraju rodzinnym, ale, och! Jakim rozkosznym wydaje się pełnemu uniesienia umysłowi prospekt zajmowania pozycji w której mogą wspomóc setki bratnich dusz, rozwijać szczęście, cnotę, miłośc w całej społeczności i być postrzeganym z respektem i nabożeństwem”.
   Owa „policja” nazywana była “rikos“. Byli oni wyznaczani przez misjonarzy i zwykle spomiędzy żonatych członków kościoła. Ich celem było odkrywanie wykroczeń przeciw moralności popełnianych przez ich pobratymców, co czynili z niesłabnącym zaangażowaniem. Istnieje wiele wyczerpujących i interesujących relacji dotyczących pracy misjonarzy (patrz: Further reading).
   Wcześni misjonarze oceniali wielkość ludności Rarotonga na 6000 do 7000. Wpływ kontaktu z szerokim światem był druzgoczący. Zachodnie choroby rozprzestrzeniały się jak pożar lasu, wielkość populacji wyspiarskiej zmniejszała się dramatycznie i do połowy XIX wieku spadła prawdopodobnie poniżej 2000 osób. Od tego czasu fale okresowej migracji spowodowały wzrost całkowitej liczby mieszkańców do około 10 000 osób. W 1923 r Stewart’s Handbook Wysp Pacyfiku podawał populację wysp jako „3287 tubylców i mieszańców żyjących jak tubylcy oraz  200 białych i mieszańców, żyjących jak biali”.
   Jednakże, nawet w tak późnej dacie, istniała przedziwna inklinacja do tłumaczenia przyczyn zmniejszenia się populacji, jak podaje wspomniany Stewart’s Handbook:”różne przypadki spowodowały zmniejszenie się liczby ludności, takie jak okrutne epidemie, niemoralność, napoje odurzające (dzisiaj istnieje całkowity zakaz ich spożywania przez wszystkich) i nieostrożne używanie europejskiej odzieży”(!)
   Dalsze zmniejszenie się populacji spowodowane było najazdami peruwiańskich handlarzy niewolników w połowie XIX wieku. Większość z porwanych mieszkańców nigdy nie wróciła.

Okres brytyjski

Queen Makea

FRANCJA dokonała zbrojnej inwazji Tahiti i Wysp Towarzystwa w 1843 powodując znaczny niepokój wśród szefów ariki Wysp Cooka co doprowadziło do wysłania przez nich petycji o objęcie wysp protektoratem brytyjskim w przypadku francuskiego ataku. Nerwowość utrzymywała się przez wiele lat a prośba o protekcję została ponowiona w 1865 w petycji skierowanej do Gubernatora Greya z Nowej Zelandii.
W latach 70-tych XIX wieku Wyspy Cooka przeżywały okres prosperity i pokoju pod władzą królowej Makea, zwanej Makea Takau. Przebiegła negocjatorka, zapewniła godziwe ceny eksportowanych dóbr i zmniejszyła zadłużenie ostro rosnące przed jej podniesieniem do godności ariki. Do 1882 r. czterech z pięciu ariki z Rarotonga było kobietami. W sytuacji, gdy głową Imperium Brytyjskiego była królowa Wiktoria, Makea miała prawdopodobnie łatwiejsze zadanie, jeśli chodzi o zdobycie i utrzymanie władzy. W roku 1888 wystosowała formalną petycję do Brytyjczyków, prosząc o ustanowienie protektoratu w celu zapobieżenia, jak się wydawało, nieuchronnej inwazji Francuzów.
   Brytyjczycy byli niechętnymi administratorami a Nowa Zelandia i rezydujący na wyspach Europejczycy naciskali na przekazanie zwierzchnictwa nad Wyspami właśnie Nowej Zelandii. Pierwszym brytyjskim rezydentem był Frederick Moss, nowozelandzki polityk, który usiłował skłonić lokalnych wodzów do sformułowania centralnego rządu. W 1898 inny Nowozelandczyk, major W.E. Gudgeon, weteran wojen maoryskich został rezydentem, a jego celem było przetarcie drogi dla przejęcia kontroli nad Wyspami przez Nową Zelandię, jako elementu realizacji ekspansjonistycznych ambicji nowozelandzkiego premiera, Williama Seddona. Makea niechętnie odnosiła się do tej idei, będąc zwolenniczką bezpośredniej aneksji przez Wielką Brytanię. Jednym z rezultatów brytyjskiego protektoratu była wolność religijna i napływ misjonarzy różnych wyznań. Pierwszy kościół rzymskokatolicki został poświęcony w 1896 r.

Okres nowozelandzki

PO okresie politycznych zawirowań i skomplikowanego manewrowania, Wyspy Cooka zostały formalnie zaanektowane przez Nową Zelandię 7 października 1900 r., kiedy dokument aneksji został podpisany przez pięciu ariki siedmiu pomniejszych wodzów bez jakiejkolwiek dyskusji czy próby zbadania jego implikacji i konsekwencji.
   W następnym roku wyspa Niue została zaanektowana przez Nową Zelandię i włączona do Wysp Cooka, chociaż poprzednio stanowiła część oddzielnej grupy wraz z Samoa i Tonga. W roku 1903 została ona, w rezultacie protestów, oddzielona administracyjnie. Wyspy Cooka pozostawały pod łagodnie niedbałym zarządem Nowej Zelandii do roku 1965. Zdawkowe i anemiczne próby poprawy lokalnej infrastruktury były okresowo dokonywane przez nowozelandzkie władze, ale większość Nowozelandczyków nie była zainteresowana tymi kolonialnymi posiadłościami i miało tylko najogólniejsze możliwe pojęcie o ich geograficznej lokalizacji. Nawet dziś, wielu z mieszkańców Nowej Zelandii nie ma świadomości tego, że Wyspy Cooka były kiedyś nowozelandzką kolonią.
    W 1946 r. nastąpiło ważne wydarzenie – powołana została Rada Legislacyjna. Był to wstępny krok w kierunku zapewnienia mieszkańcom wysp udziału w procesie sprawowania władzy w ich własnym kraju. Po II wojnie światowej boom gospodarczy w Nowej Zelandii wywołał popyt na niewyszkoloną siłę roboczą, zaspokojony głównie migrantami z Samoa Zachodniego, Wysp Cooka, Niue i Tolekau. Nowa Zelandia posiada obecnie największą istniejąca populację polinezyjską, co związane jest z napływem tysięcy polinezyjskich wyspiarzy do już istniejącej znaczącej populacji maoryskiej i świadomość znaczenia wysp pacyficznych podniosła się w społeczeństwie znacząco.
   We wczesnych latach 60-tych Nowa Zelandia znacząco uwrażliwiła się na postępy dekolonizacji ogarniającej cały świat i szybko zdecydowała się na udzielnie Wyspom Cooka prawa do samostanowienia. Wybory przeprowadzone 20 kwietnia 1965 r. wyłoniły pierwszy samodzielny rząd Wysp Cooka, którego głową został Albert Henry. Kilka lat później został on uszlachcony a wiele lat po tym fakcie odebrano mu szlachectwo z powodu zorganizowania oszustwa wyborczego.
  Obecnie wyspy mają prawo do stanowienia w zrzeszeniu z Nową Zelandią. Ów „specjalny status” oznacza otrzymywanie corocznej pomocy ekonomicznej i automatyczne nadawanie obywatelstwa Nowej Zelandii mieszkańcom Wysp, które to przywileje dzielą również mieszkańcy wysp Niue i Tokelau.

Samostanowienie i demokracja

DEMOKRACJA jest delikatnym kwiatem wśród wysp Pacyfiku. Niektórzy uważają, że zachodni system demokracji nie przystaje do tradycyjnego systemu władzy Polinezji, Mikronezji i Melanezji. Podczas gdy wiele krajów Zachodu spoglądają krytycznie na swoje procesy demokratyczne w celu zwiększenia partycypacji obywateli w tych procesach, tradycyjne kraje polinezyjskie czasami czują się niekomfortowo w sytuacji, gdy muszą radzić sobie ze zwiększeniem odpowiedzialności ich politycznych liderów wobec wyborców

   Niemal wszystkie kraje Pacyfiku mają mieszany stosunek do praktyk dziennikarstwa śledczego niezależnych mediów, zwłaszcza prasy. Demokracje zachodnie mają długą tradycję takich praktyk, stanowiących ważną część życia politycznego tych krajów. Rola czwartej władzy jest rozpoznawana i uznawana za jednej z kluczowych czynników sukcesu społeczeństwa demokratycznego.
   inna jest natomiast sytuacja w wielu z wyspiarskich narodów Pacyfiku. Na przykład, Samoa Zachodnie ostatnio zaczęło domagać się „odpowiedniego” szacunku okazywanego przez dziennikarzy dziedzicznym szefom zwanym matai. Rząd Samoa prowadzi również własną gazetę – perspektywa jeżąca włosy na głowie Europejczykom lub Amerykanom. W Królestwie Tonga, w końcu lat 90-tych dziennikarz i korespondent miejscowej gazety zostali aresztowani i skazani za „rozzłoszczenie urzędnika państwowego” a dokładnie ministra policji. Demokracja nie jest popularnym słowem na Tonga a walka z mediami trwa do dziś dnia.
   Z kolei Pacyfik Zachodni charakteryzuje zapalna sytuacja na Wyspach Solomona, gdzie napięcia pomiędzy plemionami przekształciły się w gwałtowne starcia, połączone z morderstwami i rabunkami a Papua Nowa Gwinea boryka się z problemami Bouganville. Francuska Polinezja jest ciągle francuską kolonią, podobnie jak Nowa Kaledonia. Demokracja jest wręcz zimnym trupem na Fidżi, w rezultacie wojskowego zamachu Sitiveni Rabuka w połowie lat 80-tych, nie wspominając już o tym, że praktykuje ono bardzo realną formę dyskryminacji swoich obywateli pochodzenia hinduskiego, odmawiając im prawa głosu. Jedyną sankcją, która spotkała Fidżi, było jej czasowe wykluczenie ze Wspólnoty, zakończone restytucją statusu członka w październiku 1997 r. po tym, gdy Rabuka zmienił zdanie w sprawie dyskryminacji hinduskiej części populacji. 

   W połowie roku 2000 cała ta smutna historia powtórzyła się, kiedy zbankrutowany biznesmen i najemnik George Speight, w zmowie z częścią fidżyjskiej armii porwał premiera i znaczną część członków parlamentu, obalając demokratycznie wybrane władze i konstytucję. Fidżyjska armia nie pozostała wierna swojej przysiędze i poprzez swoją bierność pozwoliła puczowi odnieść sukces.
   Pomimo późniejszej zmiany frontu i licznych roszad w gronie ministrów, rywalizacja pomiędzy tradycyjnymi szefami klanów ciągle prześladuje Fidżi. Obecna dyktatura Franka Bainimarama wykazuje wszelkie cechy klasycznej dyktatury, włącznie z cenzurą prasy i prześladowaniem liberałów.
   Przeciwnie do tego obrazu Wyspy Cooka charakteryzują się powszechnym prawem wyborczym, demokratycznie wybieranymi władzami, kilkoma prywatnymi gazetami i ożywioną debatą publiczną. Pod praktycznie każdym względem Wyspy Cooka są niezależnym organizmem. Władzą ustawodawczą jest 24 wybieralnych reprezentantów, włączając w to jednego reprezentującego społeczność wyspiarską żyjącą w Nowej Zelandii i Australii, oraz Dom Ariki, tradycyjnych dziedzicznych szefów, którzy doradzają i konsultują decyzje parlamentarzystów.
   Członkowie parlamentu reprezentują dystryktu lub całe wyspy. System oparty jest na modelu westminsterskim, wybory odbywają się co pięć lat. Głową Państwa jest królowa Elżbieta II, jako królowa Nowej Zelandii. Patrz: Constitution